Pragmatik Dil Becerileri: Sohbet Etme Ve Sıra Alma

Pragmatik dil becerileri, dili bir amaç için ve iletişimin geçtiği duruma göre kullanmayı içerir. Bir arkadaşına haber vermek, anlaşılmayan bir sözü yeniden açıklamak veya sohbete bir yorum eklemek bu becerilere örnektir.

Sözcükleri bilmek ve düzgün cümle kurmak, karşılıklı sohbetin bütün yönlerini açıklamaz. Aynı zamanda tek bir konuşma biçimi herkes için ölçüt değildir. Çocuğun kendini ifade etmesini, başkalarını anlamasını ve istediği iletişime katılmasını desteklemek, belirli bir sosyal davranışı zorunlu hale getirmekten farklıdır. Bu yazıda Tarık Tunçay, günlük sohbet örneklerini bireysel farklılıkları ve iletişime katılımı gözeterek ele alıyor.

Pragmatik Dil Günlük İletişimde Ne Anlama Gelir?

İletişimin Amacı Ve Bağlamı

Aynı cümle farklı ortamlarda farklı amaçlar taşıyabilir. “Kapı açık” sözü yalnızca bir durumu bildirebilir; başka bir konuşmada kapının kapatılmasını istemek için söylenebilir. Konuşmacının ne anlatmak istediğini ve dinleyicinin ne bildiğini düşünmek, pragmatik dilin günlük yaşamdaki yönlerindendir.

ASHA'nın sosyal iletişim açıklaması, dilin sosyal amaçla kullanımını ve bağlamı birlikte ele alır. Bununla birlikte her dolaylı ifadeyi anlamamak bir bozukluk göstergesi değildir. Gerekli bilgiyi açıkça söylemek de iletişimin karşılıklı sorumluluğudur.

Bireysel Ve Kültürel Farklılıklar

Selamlaşma biçimi, konuşurken bırakılan mesafe ve sessizliğin anlamı aileye, kültüre ve kişiye göre değişebilir. Bazı kişiler konuşurken başka yöne bakarak daha rahat dinler. Birinin iletişimini değerlendirirken bu farklılıkları kusur gibi ele almamak gerekir.

Örneğin çocuğun yetişkine uzun uzun bakmaması, söylenenleri dinlemediğini kanıtlamaz. İletişimin anlaşılır ve rahat olup olmadığına bakmak daha açıklayıcıdır. Çocuğu kendine yabancı bir davranışı sürdürmeye zorlamak yerine, ne anlatmak istediğini ve karşısındakinin onu nasıl anlayabildiğini gözlemek yararlı bir başlangıç sağlar.

Sohbet Başlatma Ve Sıra Alma Örnekleri

Ortak Bir Konudan Sohbet Açma

Bir sohbeti başlatmak için çocuğun ilgilendiği ortak bir olaydan söz edebilirsiniz. Oyuncak tren raydan çıktığında “Tren burada durdu” demek, yalnızca cevap bekleyen bir sorudan farklı bir açılıştır. Çocuk bir sözcükle, işaretle veya yeni bir hareketle karşılık verebilir.

“Ne diyeceksin, hadi konuş” diyerek her başlangıcı yönlendirmek yerine çocuğun seçtiği konuya da yer açın. Kendi yaptığınız kısa bir yorumu model olarak sunabilirsiniz: “Bugün parkta büyük bir köpek gördüm.” Ardından kendi öykünüzü uzatmadan beklemek, çocuğun paylaşmak istediği bir şey olup olmadığını görmenizi sağlar.

Karşılıklı Katılıma Yer Bırakma

Karşılıklı katılım, herkesin aynı sayıda cümle kurması demek değildir. Bazı konuşmalarda biri daha uzun anlatır, diğeri kısa bir soru sorar. Önemli olan çocuğun sözünün kesilmemesi ve katılmak istediğinde yer bulabilmesidir.

Örneğin çocuk yaptığı resmi anlatırken ayrıntıları onun yerine tamamlamadan dinleyin. Ardından “Buradaki kişi kim?” gibi konuyla ilgili tek bir soru seçebilirsiniz. Çocuk yanıt hazırlarken peş peşe yeni sorular eklemeyin. Oyun sırasında da “Ben koydum, şimdi sen ne yapmak istersin?” diyerek seçeneği açık bırakmak, konuşmayı sıra sayısına bağlı bir alıştırmaya dönüştürmeden katılım sunar.

Konu Sürdürme Ve Anlaşılmayı Kontrol Etme

Konuya İlgili Bir Bilgi Ekleme

Sohbetin sürmesi için her seferinde yeni bir soru gerekmez. Karşıdakinin söylediğine ilişkin kısa bir bilgi eklemek de konuya katılmaktır. “Bugün yağmur yağdı” diyen çocuğa “Evet, yürürken şemsiyeyi açtık” diyebilirsiniz. Bu karşılık, aynı konu üzerinde bağlantı kurar.

Çocuk başka bir konuya geçtiğinde bunu hemen yanlış saymak yerine bağlantısını anlamaya çalışın. “Yağmurdan bahsederken arabayı düşündün” gibi bir yorum, geçişi görünür kılabilir. Konuyu sürdürmek kadar değiştirmek, bitirmek veya konuşmaya ara vermek de günlük iletişimin parçasıdır. Çocuk istemediği bir sohbeti devam ettirmek zorunda bırakılmamalıdır.

İletişim Kopukluğunu Onarma

Karşınızdaki kişi anlamadığında aynı cümleyi daha yüksek sesle söylemek tek seçenek değildir. Yeniden ifade etmek, eksik bilgiyi eklemek, göstermek veya bir resimden yararlanmak da iletişim kopukluğunu onarma yollarıdır. Bu sorumluluk yalnız çocuğa ait değildir.

“Anlamadım” demek yerine “Oyuncağın hangi odada olduğunu anlayamadım” diye belirtmek, hangi bilginin eksik kaldığını açıklar. Çocuk da “Hangi kutuyu diyorsun?” diye sorabilir. Böyle bir açıklama isteğini başarısızlık gibi görmemek gerekir. Anlaşılmayan noktayı söylemek, karşılıklı konuşmanın sürmesine yardımcı olan bir iletişim becerisidir.

Günlük İletişim Nasıl Desteklenir?

İlgi Alanlarına Yer Açma

İlgi alanları, paylaşılabilecek konu bulmayı kolaylaştırabilir. Çocuk otobüsleri seviyorsa birlikte bir otobüsün nereden geçtiği hakkında konuşabilir, kendi gözleminizi ekleyebilirsiniz. Bu fırsatı sürekli soru sormaya veya çocuğun ilgisini sınamaya dönüştürmeyin.

Çocuğun sevdiği konuyu küçümsemek ya da konuşma hakkını yalnız başka konularda vermek katılımı azaltabilir. Aynı zamanda yetişkinin ve başka çocukların paylaşmak istediklerine de yer açılabilir. Ortak sohbetin nasıl kurulacağı, katılan kişilerin rahatlığına ve o an ne yapmak istediklerine göre esnek biçimde düzenlenir.

Sözel Olmayan İletişimi De Kabul Etme

Bir çocuk başını sallayarak onay verebilir, resim gösterebilir veya bir iletişim aracı kullanabilir. Sözel olmayan bu karşılıkları yok sayıp yalnız konuşulan cümleyi kabul etmek, anlatılmak isteneni kaçırmaya neden olabilir. Önce iletinin ne olduğunu anlamaya çalışın.

ASHA'nın otizm hakkındaki mesleki kaynağı iletişim farklılıklarının bireysel özelliklerle birlikte ele alınmasını vurgular. Destek, zorunlu göz teması veya kişinin rahatsızlığını gizlemesi hedefiyle kurulmaz. Amaç, ihtiyaçların anlaşılması ve kişinin seçtiği iletişim yollarına erişebilmesidir.

Sosyal İletişim Nasıl Değerlendirilir?

Farklı Ortamlardan Gözlemler

Değerlendirmede yalnız görüşme odasındaki kısa sohbetle yetinilmez. Ailenin ve gerektiğinde öğretmenin gözlemleri, kişinin kendisi için zor olan durumları anlatması ve farklı iletişim örnekleri bir araya getirilir. Kalabalık bir sınıfla evdeki konuşmanın koşulları aynı değildir.

Sosyal iletişim farklı alanlarla ilişkili olabilir. Örneğin otizmde dil ve iletişim bu alanlardan biridir; ancak sohbet sırasında zorlanmak tek başına otizm tanısı anlamına gelmez. Tanısal değerlendirme daha geniş gelişimsel ve klinik bilgi gerektirir.

Dil, Bağlam Ve Katılımı Birlikte Ele Alma

Dil bilgisi, anlama, işitme, kullanılan diller ve ortamın beklentileri birlikte düşünülür. Değerlendirme, çocuğun hangi sosyal kurala uymadığını sıralamaktan ibaret değildir. Güçlüğün günlük yaşamda neyi zorlaştırdığı ve hangi ortam düzenlemelerinin katılımı artırabileceği de sorulur.

Örneğin çocuk küçük grupta rahatça paylaşım yapıp gürültülü ortamda konuşmayı bırakıyorsa bu fark önemlidir. Hedefler, çocuğun ve ailesinin ihtiyaçlarına göre belirlenir; bütün çocuklar için aynı sohbet kalıbı veya tek bir iletişim biçimi önerilmez. Bir Samsun dil ve konuşma terapisti sosyal iletişimi ele alırken, aynı davranışın farklı kişi ve ortamlarda farklı anlamlar taşıyabileceğini dikkate alır.

Sonuç

Pragmatik dil becerileri, amaç, bağlam ve karşılıklı anlaşılmayla ilişkilidir. Günlük sohbette yorum yapmak, katılıma alan bırakmak ve gerektiğinde açıklama istemek bu becerileri görünür kılar. İletişim farklılıklarını tek bir sosyal ölçüte göre değerlendirmemek gerekir. Kaygı olduğunda dil ve çevre koşullarını birlikte incelemek, çocuğun ihtiyaçlarına uygun destek hakkında daha anlamlı bilgi verir.

Sık Sorulan Sorular

Pragmatik dil yalnızca düzgün cümle kurmak mı demektir?

Hayır. Cümle kurma, dilin yapısıyla ilgilidir; pragmatik dil ise bu cümlelerin hangi amaçla ve hangi bağlamda kullanıldığını da kapsar. Konuşmayı başlatma, konuya katkı yapma, dinleyicinin eksik bilgisini tamamlama ve açıklama isteme buna örnektir.

Çocuk çok konuştuğu halde sohbet etmekte zorlanabilir mi?

Evet. Sözcük sayısı ve konuşma uzunluğu, karşılıklı sohbetin bütün yönlerini göstermez. Çocuk konu değiştirme, açıklama isteme veya karşıdakine katılım alanı bırakma konusunda desteğe ihtiyaç duyabilir. Bu gözlem tek başına herhangi bir tanı koydurmaz.

Konuşmada sıra alma evde nasıl desteklenebilir?

Çocuğun sözünü bitirmesine fırsat verin, kendi kısa yorumunuzu paylaşın ve yeniden katılması için bekleyin. Sıra alma herkesin eşit cümle sayısına ulaşması değildir. Konuşmak istemediğinde ara verme veya farklı bir yolla katılma seçeneği de bulunmalıdır.

Anlaşılmadığında yeniden açıklama istemek pragmatik beceri midir?

Evet. İletişim kopukluğunu fark etmek ve eksik bilgiyi istemek pragmatik dilin parçasıdır. Yetişkin de neyi anlamadığını açıkça söyleyerek bu sürece katılabilir. Gösterme, yeniden ifade etme ve kısa açıklama ekleme birlikte kullanılabilecek yollardır.

Pragmatik dil güçlüğü her zaman otizm anlamına mı gelir?

Hayır. Sosyal iletişimde zorlanmanın farklı açıklamaları olabilir; kültür, dil deneyimi ve ortam koşulları da önemlidir. Otizm değerlendirmesi tek bir sohbet davranışına dayanmaz. Süreğen bir kaygıda farklı kaynaklardan gelişim ve iletişim bilgisi toplanır.